Travel Journal- Zero 8 (Part 2)

Clip: Bandung-Jakarta Trips'10

Travel Journal- Zero 8

Citra Bandung-Jakarta: Experiencing the Lively of Western Java


by @ariepdiezehn


UiTM Malaysia: Bandung - Jakarta Comparative Planning, Leadership and Cultural Integration Tour II 2010 is an academic visit program that emphasized on-site experiential learning to expose and explore the planning system, cultural, and political in an urban planning context. This program expose the students to urban planning system practiced in Indonesia, studies how urban and regional are organize in this nation under different set of government hierarchy and policies, appreciate and explore the local’s culture and the townscape characteristic in Western Java particularly. Beside, through this program its strengthen closer ties with the agencies in Indonesia (Bandung Institute of Technology, National Development Planning Agency) and the Faculty of Architecture, Planning and Surveying, Universiti Teknologi MARA (UiTM). About 27 final year students (Bach. of Town and Regional Planning) and two lecturers from UiTM Malaysia’s Town and Regional Planning Department had gone for this program to Bandung and Jakarta from 5 to 12 March 2010.

The beautiful city of Bandung, known as "Paris of Java", is a province’s capital city and tourism-education centre located in the West Java province. Bandung is the third largest city and first “modern” city in the Indonesia. Meanwhile Jakarta as the Indonesia’s capital city and largest metropolitan area has become country's economic, cultural and political centre. Officially, Jakarta is not a city, but a province with special status, known as Special Capital City District of Jakarta. The Java Island where located these cities is the world's most populous island, and one of the most densely populated regions in the world. Both cities (Bandung and Jakarta) offer a unique and distinctive urban and cultural experience for visitors who are interested in studying Indonesia’s urban planning, culture, history and politics.

1^st Day (05/03/2010)

On 5^th March 2010, excursion group departed from UiTM Shah Alam to Kuala Lumpur International Airport (KLIA). On a journey to KLIA, a doa were performing as a blessing for this academic trip. Upon arrived in KLIA, we checked in at the KLM Royal Dutch airline counters and flew off at 7 pm from KLIA. We arrived at Soekarno-Hatta International Airport about 8 pm local time (Western Indonesia Time) without much hassle at the immigration counter. While waiting to meet and greet with our tour guide, some took the opportunity to shoot some photos of the classic interior of airport terminal building which incorporates the Indonesia’s local vernacular architecture into this facility's design. The whole group was then travel by bus pariwisata (tourist bus) to Bandung city via the Cipularang highway. Meanwhile the members of excursion were shocked by the macet (traffic congestion) - the horror of Jakarta was overwhelming. We had our late dinner at highway lay-by restaurant, Restoran Sederhana - that serves traditional Padang dishes. Yes our first meal in Indonesia is Padang culinary, though some of us are quite familiar with this Sumatra origin cuisine but most still enjoyed it. After two hours journey we finally checked in at the Mutiara Hotel to retire for the night.

2^nd Day (06/03/2010)

After breakfast at the hotel, we headed to Mount Tangkuban Parahu at Lembang, northern Bandung city as our first taste of Indonesia’s nature. The excursion members were exposed to the importance of nature conservation and expected to understand the concept of highland tourism planning in disaster-prone area. On journey to Tangkuban Parahu our travel guide told us of a story about the local legend of this mount. The ride passes through the beautiful local villages and vegetable farm scenic. Upon arrived in foot of the mount we had the choice either walking or being carried up in an angkot. We reached the peak where located main volcanic craters, a sense of wonder and serenity swept over. The sulfur of the surface gives smell sometimes. The cool air gently blew our hair and some enjoyed local tea – “Teh Botol” and Sundanese snacks at a crater-side stall, built of wooden planks and pillars. While sightseeing and shopping local handicraft, we encountered few “asungan” sellers who was quite persistent in selling goods. We then headed back down to Bandung city and had lunch at Restoran Balibu - a well known Sundanese specialty restaurant. After lunch, we were taken to the Setiabudhi Street for first retail planning tour session at one of the largest factory outlet in Bandung which is Rumah Mode. The intention is to expose the members to the concept of factory outlet retail which started gaining its popularity in the late 1990s that established Bandung as Indonesia's shopping centre. We had our dinner at another branch of Restoran Sederhana chain restaurant in the Bandung city centre.

3^rd Day (07/03/2010)

Morning, we went to historical area in the inner city of Bandung for urban design tour. We started our heritage walk at lane beside the Cikapundung River promenade. This walk covers interesting points along the Asia-Africa Street which is a part of the historical road of “The Great Post Road” and the old Braga’s quarter. The townscape characteristics in this preservation area especially the urban architecture are diverse from the Art-Deco, Indisch-a mix of Traditional (Javanese) and European Style, Neo Classical, Modern Style until the Functionalism Style architecture. We were told by our tourist guide that Braga Street on previous era is well-known as a shopping street in the whole Netherlands East Indies and then served as a community centre for the European. Beside, Bandung in early was gradually developed itself into a resort city for the European plantation owners. We also visited Gedung Merdeka and Museum of the Asia-African Conference which houses of archive and artifacts related to conference of Asia-African. We were then taken to the Pasar Baru Trade Centre - the famous local textile and clothes retailing and trading mall in Bandung for exposed the members to the another types of urban retail structure and obviously, some more (souvenirs and clothes) shopping. We had lunch at Warung Nasi Ampera, a local Sundanese restaurant. After lunch, we headed to Cibaduyut Street in the outskirts of Bandung for another retail planning tour. Cibaduyut Street’s area is the speciality product retail strip where series of shops offer various kinds of shoes and leather product from the local cottage industry. We were then taken for daytime sightseeing in the city before headed to one more well-known factory outlet (FO) in A. Yani Street. The retail planning tour continues to Cihampelas Street’s area – another speciality product retail strip. This area originally just a typical residential street then it had been transformed into a “jeans street” or “fashion street”. Chain of local denim clothing and fashion stores are opened along this street. Some was made a quick walk into nearby shopping area, Cihampelas Walk mall which is new forms of suburban planned shopping centre that have emerged in Bandung. In late afternoon, we went to quick tour to “disto” or distribution stores that clustered around the Trunojoyo Street’s vicinity area. These distros sells clothing and merchandised products that were made by local designers and its came from young Indonesia entrepreneurs. After cramping legs by wandered for hours from one retailing centre to another, we headed to D’Cost Seafood restaurant that provide a cozy atmosphere for dinner. After dinner, there was another sightseeing session during night-time in the city and later we taken to the Paris van Java mall - the new upscale shopping complexes in Bandung, for our last retail planning tour destination for that day.  

4^th Day (08/03/2010)

After breakfast, we went to Bandung Institute of Technology (ITB) for attended a session with Regional and City Planning (PWK) Study Program. We were greeted by a few lecturers and student representatives from the study program. Then, we were briefed about PWK Study Program such academic program and subjects that conducted in the department by Head of PWK Study Program and followed by our Head of BTRP Program. During in ITB, student’s members held group discussions with the students PWK ITB on current issues of urban planning in Southeast Asia. After finished group discussion we had a very quick tour and photo session around the school and institute. The PWK Study Program kindly provides us a lunch packed-meal of Sundanese cuisine in the box-shaped container like Japanese bento-style. After lunch, we headed to another historical area in northern Bandung city centre where located the most well-known and iconic building of Gedung Sate. We were told by our tourist guide that currently it used as the provincial government office and the building’s design is a combination of element of western and eastern architecture. We were then taken to another sightseeing session in another part of city via Pasupanti – a flyover bridge. From the bridge we can see wider view over areas of the city of Bandung, with mainly small red-roofed houses in the foreground, and also can see the building in city centre as well. The intention is not just on view but also expose to excursion members with example of traffic dispersal scheme in Bandung city. We were then taken to Riau Street for another retail planning tour. Riau Street is the first street in Bandung or even in Indonesia that concentrated on factory outlet retailing. Some of the top FO outlets are found in this area such as Heritage was located in an old colonial building. Then, we headed to Kampung Daun Culture Gallery and Café that located in the north of Bandung for dinner. The journey passes through the local village and greenery landscape of plant nurseries that lined along road. The Kampung Daun’s dining experience which concept of a Java village in nature is mesmerized and eases on our mind.

5^th Day (09/03/2010)

The last day in Bandung, we were taken to another retail planning trip at Dago Street. And of course it was killing two birds with one stone, where some had last minute shopping at FO and bought some snacks and brownies as oleh-oleh (gift of Bandung) at Kartika Sari - a local bakery and pastry shop. We were told by our tourist guide that Dago Street is one of the three FO retailing strips of Bandung, which originally started out as elite European residential area before its changes function to leisure and shopping quarter. Then, we had taken short tour around suburb Bandung passed through interesting places such as the ITB campus area and Kebun Binatang Bandung (zoological garden). We had lunch at Rumah Stroberi - a chic restaurant with concept of strawberry farm. After finished our lunch meal we had a chance to plunk strawberry at farm and photo session around the restaurant. We then left Rumah Stroberi and continued our travel to Jakarta via Puncak route. On heading to Puncak Pass we enjoy the Java rural scenery as the bus passes through traditional villages, and greenery rice fields. Once reached the Puncak Pass’s area, there are beautiful scenery of tea fields and dramatic landscapes, forests and mountains that can see from inside bus even though the misty at this terrain was limited our view. At Cipanas, bus was passed by a historical Presidential Palace. The bus then, stopped at Tajur, Bogor city for retail planning and sightseeing tour. Tajur area is well-known as handbag centre where most of the product sell came from local cottage industry. We had our dinner at local restaurant in a small town before continue journey towards Depok city. Bus made a brief stop at roadside stalls, to have some light meal (roasted corn) and hot cup of traditional tea which keeps us warm on the cool night travel. We reached Jakarta at around 9 pm, and we went to the Grand Tropic Suites Hotel around West Jakarta area, to check-in.

6^th Day (10/03/2010)

The sixth day was spent at the famous safari park of Indonesia - Taman Safari Indonesia which is a conservation center as well as a zoological garden in Cisarua, Bogor regency, West Java province. We went to Cisarua from West Jakarta via the Jagorawi Toll Road (Jakarta-Bogor-Ciawi highway) to expose the excursion members with an experience of Indonesia’s intercity highway infrastructure. The Taman Safari Indonesia’s area is part of a buffer zone for Gunung Gede Pangrango National Park. Among the attractions are ‘drive or ride’ to observe freely roaming wild animals, night safari, animal performed show, bird park, amusement park and rides. Being young and energetic, we had so much fun. Apart from the fun element, the objective of including this place in this trip is to expose the excursion members to an example of park and recreational planning besides gaining student knowledge in the idea of eco-tourism development. We headed back to Jakarta for night time sightseeing in the city. The bus took us to some urban sections around Jakarta Golden Triangle, such as premier business and finance zone at Sudirman, prime shopping area at Thamrin - which is located famous Hotel Indonesia Roundabout, an elite residential neighbourhood at Menteng, and the international zone at Kuningan. We had our dinner at Bumbu Desa restaurant - an authentic Sundanese cuisine chain restaurant from Bandung.

7^th Day (11/03/2010)

Morning, we headed to Central Jakarta for attended a briefing session with Indonesia’s National Development Planning Agency (Bappenas). On a journey to Bappenas Headquarters, the bus passed through Sudirman Road, which is one of the major roads in Jakarta city centre that have implemented traffic restraint scheme during peak-hours and its complement with the busway (bus rapid transit) system called Trans Jakarta. This traffic restraint or ‘3 in 1’ scheme is prohibiting private vehicles to carrying less than three passengers on this corridor. We can see some of “car jockeys” in the roadsides heading to entry gate of this road corridor which they offer a paid service to join a vehicle and boost its number of passengers to comply the obligatory three. It seems that there are no longer concerns about the dangers of letting complete strangers into one’s car. During this morning travel, excursion members were exposed to the practicality of the initiatives and strategies of Jakarta’s urban transport system improvement. Before we attended the briefing, we had a quick tour at Surabaya Street Antique Market, not far from the Bappenas Headquarters. This open-air market stretching about half a kilometer and the vendors sells various antique stuffs. We arrived at Bappenas Headquarters at around 10.30 am and were greeted by few staffs from agency.  We were overwhelmed by the warmth and gracious of the Bappenas's top management officers to attend and give a talk to us. The briefing were conducted by Secretary General of Bappenas, Ir. Syahrial Loetan and accompanied by few minister expert staffs and director. As introduction, Ir. Syahrial Loetan gave a brief about the vision, mission, role, structure, and the national development planning system of Indonesia. Further, we were briefed about the regional planning and development which includes urban and rural planning, island-based planning and others by Bappenas’s Director of Regional Development. We were really impressed by the briefing, there are so much that we can learn from their experience and expertise. We were then taken to Medan Merdeka at the heart of Central Jakarta. It’s a large square which surrounded by important administrative buildings, consisting of parks inside and at the centre stands the National Monument (also known as Monas - Monumen Nasional). Just before visited Monas we had picnic lunch at park in Medan Merdeka. The Monas were built to commemorate the fight for Indonesia’s independence. There are five sections on this monument which includes an outer yard - presence the relief of Indonesia’s history, Indonesian National History Museum in the base, the Hall of Independence inside the goblet, and observation deck and Flame of Independence on the upper section. The design of monument is inspirational by Linga and Yoni Philosophy. We also had a chance to reach the top of monument and see a round up view of Jakarta city. After Medan Merdeka, we headed to northern part of Jakarta to visit the historical area in Old Town Jakarta (also known as old Batavia). This sightseeing session covers an area surrounding Fatahillah Square - former town hall quarter, which is the main square of old Batavia and centre of preservation district. The interesting character of this preservation district beside the unique urban architecture is that the cultural significant in terms of urban morphology on the grid structure which is influenced by the structure of typical Dutch canal city although the canals now had been changed into streets. During this sightseeing session, some decided to rent classic style bicycle for touring surrounding of Fatahillah Square. Then, we had taken bus tour around old Batavia passed through unique areas such as Glodok - the Chinese quarter, Kali Besar promenade, and fish market. Eventually, after sightseeing we headed back to our hotel at Grogol and enjoyed the hospitality. At night, some went to nearby shopping centre either Taman Anggrek Mall or Central Park Mall for sightseeing and shopping activities.

8^th Day (12/03/2010)

The last day was spent at the famous wholesale and grocery centre of Jakarta which is Mangga Dua. It’s a huge shopping area consisting six main complexes which are Mangga Dua Mall, Harco Mas Mangga Dua, WTC Mangga Dua, ITC Mangga Dua, Dusit Mangga Dua and the Pasar Pagi Mangga Dua. This sub-prime shopping precinct has range of electronic stores, apparel shops, beauty and cosmetics outlets, and also dining and entertainment centres. Apart from the shopping element, the objective of including this place in this trip is to expose the members to different form of urban retail structure in Jakarta. We had lunch at Hoka Hoka Bento - a Japanese fast food chain restaurant, in ITC Mangga Dua. After finishing our lunch, we left Mangga Dua heading to Soekarno-Hatta International Airport for journey back to Malaysia. On a journey to airport, Fathuddin on behalf of other excursion members expressed our utmost gratitude to JomJalan crews for sharing the wonderful and beneficial experience in Western Java, Indonesia. Upon arrived in Soekarno-Hatta International Airport, we checked in at the KLM Royal Dutch airline counters and flew off at 7 pm from Jakarta. We arrived at KLIA about 8 pm Malaysia time. 

Summary

All in all, it was a very fruitful and informative trip. The objectives have been achieved. To a certain extent, we were surely managed to grasp the overview of Bandung and Jakarta urban planning from the series of briefs, guided tour and observation. We painted Bandung and Jakarta red! The trip to Bandung-Jakarta will register as the most memorable trip ever! Thanks to all that have contributed to the trip - the sponsors, the hard working committee, the BTRP'08 members, the excursion members, the lecturers of the Department of Town and Regional Planning, the dean and admin staff of FSPU, UiTM Malaysia, Bappenas staffs, friends and staff from PWK Study Program, ITB and all that have contributed either directly or indirectly to the trip. 

Article: Comparative Planning - Urban Design

Ruang Bandar Tradisional sebagai Warisan dan Identiti Bandar

The Traditional Urban Spaces as Urban Heritage and Identity


oleh ariepdiezehn 

Ruang bandar merupakan salah satu bahagian yang penting dalam bentuk struktur dan komponen ruangan (spatial) sesebuah bandar. Ruang bandar terutamanya di bandar-bandar lama dapat menunjukkan kualiti kehidupan bandar. Tekstur bandar mengintegrasikan massa (mass) dan ruang (space). Aspek-aspek yang penting dalam mengenalpasti sesuatu ruang bandar di dalam bandar ialah sosio-ruangan, geometri ruang bandar, ruang semulajadi, ruang buatan, rupa bandar, proses pensejarahan, ekologi struktur bandar, struktur dalaman bandar, morfologi bandar, ekonomi politik struktur bandar.[1] Kedua-dua ruang bandar di Bandar George Town dan Kota Bandung mempunyai sifat unik yang tersendiri. Ruang-ruang bandar tersebut mempunyai morfologi, rekabentuk dan jiwa yang tersendiri bagi melambangkan identiti bandar masing-masing.

George Town, Pulau Pinang – Enklaf ‘Pekan Melayu-Muslim’ Dan ‘Kongsi Cina’ Di Kawasan Bandar Dalam George Town

Enklaf etnik telah menjadi latar bandar yang dominan di kebanyakkan bandar-bandar lama di Malaysia. Enklaf komuniti kongsi[2] Cina dan komuniti Melayu-Muslim[3] di Bandar George Town bukan sahaja setakat pada enklaf yang istimewa malah berkait erat dengan pensejarahan awal Pulau Pinang. Latar bandar yang unik ini hanya boleh didapati di kawasan bandar dalam (inner city) George Town. Kedudukan enklaf tradisional ini pada masa kini terletak di ‘kawasan selatan’ bandar dalam. Kawasan enklaf tradisional ini secara relatifnya mempunyai keluasan yang hampir besar dengan keluasan bahagian bandar yang dirancang terlebih dahulu oleh kolonial Inggeris dalam bentuk ‘grid’. Kawasan enklaf ini dibahagikan kepada beberapa blok-blok besar yang berbentuk tidak tersusun.

Rajah 1.0: Kawasan bandar dalam George Town-tapak warisan dunia UNESCO yang terdiri daripada zon teras dan zon penampan.

     

Rajah 1.1: Kawasan selatan bandar dalam George Town dimana terletaknya enklaf-eklaf etnik.

Kewilayahan dan Enklaf Komuniti

Ruang komunal (communal) menjadi pengembangan kesukuan diri, orang dalam kelompok mahu dapat mengenalpasti ruang mereka – bahagian di dalam bandar tempat mereka tinggal adalah berbeza daripada kelompok yang lain,[4] dengan demikian identiti kelompok tersebut dapat dipelihara. Sub-budaya atau keetnikan yang berbeza boleh mewujudkan pelbagai peluang, yang mana ia boleh memelihara pelbagai cara kehidupan yang berbeza dengan baik, dan sepadan sebagai halangan fizikal kebiasaannya penting dalam membantu setiap sub-budaya dan keetnikan dalam membentuk kerekter tersendiri. Dalam erti kata yang lain, halangan ruangan-fizikal ini adalah bentuk ‘sihat’ dalam mempromosikan identiti.

Enklaf etnik yang merupakan satu bentuk kewilayahan (territorially) yang dapat ‘dibaca’ dari segi ekpressi ruangan, termasuklah elemen-elemen tersurat dan/atau tersirat yang menandakan pesempadanan kewilayahan.[5] Unsur sempadan ini penting bagi sesebuah sub-budaya atau etnik ini kerana dapat menjadi kedua-dua, sama ada tujuan atau cara kepada identiti mereka. Sebagai tujuan, ia menjadi penerima pencantuman, dan sebagai cara, ia menyampaikan perbezaan.[6]

Dalam proses formasi bandar, sesebuah masyarakat barangkali ‘sangat berkemampuan' dalam mengekalkan autonomi mereka. Mereka memasukkannya dibawah bidang kekuasaan mereka dan mengawal proses formasi bandar mereka menjauhi kuasa luar yang lebih berkuasa ketika itu iaitu kolonial-syarikat. Konsep perancangan perantaraan kolonial mungkin menghasilkan sesuatu yang tidak lebih daripada usaha mengadaptasikan beberapa contoh langsung dari bandar-bandar kolonial yang telah lama wujud terlebih dahulu. ‘Grid’ adalah bentuk mudah bagi penempatan yang dibina bagi tujuan praktikal, yang mana secara lazimnya dapat dilihat di bandar-bandar kolonial.

Enklaf Pekan Melayu-Muslim

Dalam lingkungan ‘kawasan selatan’[7] bandar dalam George Town yang luas, di tengah-tengah komposisi berstruktur pelbagai pecahan ruangan bandar, Masjid Melayu Lebuh Acheh tersergam di tengahnya. Enklaf Pekan Melayu-Muslim atau juga dikenali sebagai kawasan Enklaf Muslim Lebuh Acheh telah dibuka sedekad selepas kompeni Inggeris memulakan petempatan di George Town (dahulu Tanjung Penaga) dengan keluasan asal seluas 66,000 kaki persegi.[8] Kawasan yang telah diasaskan oleh Tengku Syed Hussain[9] ini pada awal pembentukkannya adalah sebuah perkampungan masyarakat Melayu yang terbentang dari Lebuh Melayu ke Lebuh Armenian (dahulu Malay Lane). Di sekitar perkampungan ini pada ketika diasaskan adalah kawasan hutan dan belukar yang luas dan kemudiannya ditebang untuk tujuan pertanian. Hari ini kawasan Enlaf Pekan Melayu-Muslim hanya mencakupi lingkungan kawasan sekitar masjid asal (Masjid Melayu Lebuh Acheh) dan kawasan sekitar terutamanya disepanjang Lebuh Acheh, kesan daripada sisipan petempatan suku Cina di dalam kawasan ‘asal’ Pekan Melayu-Muslim.

Rajah 1.2: Kedudukan Pekan Melayu di dalam pelan lama Fort Cornwallis, George Town George Town, tahun 1798.

Foto 1.2: Keadaan semasa Lebuh Acheh.

Sumber:  www.igeorgetownpenang.com

Rupa bandar Enklaf Pekan Melayu-Muslim
Enklaf Pekan Melayu-Muslim ini sudah mempunyai institusi sosial dan fizikal tempatan yang lengkap dengan mempunyai sistem kepemimpinan masyarakat serta golongan ulama yang bertindak sebagai pemimpin agama dan masjid sebagai pusat fizikal-kerohanian. Corak pembangunan tempatan bertumpu kepada perletakkan masjid sebagai pusat petempatan dan bangunan lain terletak di lingkungan masjid. Di samping itu, corak pembangunan awal disekitar masjid bermula dengan bentuk ‘blok perimeter’. Enklaf Pekan Melayu-Muslim kemudiannya berkembang dengan pesat secara ‘semulajadi’ tanpa membayangkan menjadi suatu cara melintang-melalui dan memotong blok-blok bandar di ‘kawasan selatan’. Kawasan  enklaf  adalah berbentuk coarse grain kerana banyak blok-blok besar di dalam kawasan ini. Dalam formasi enklaf ini, pembentukkan blok-blok bandar (urban blocks) ini tidak berpandukan kepada bentuk asal ‘grid’ kolonial-syarikat seperti dibincangkan sebelum ini.


Corak jalan dan medan di kawasan enklaf  adalah hasil daripada kedudukan blok. Ciri terpusat masjid - nuklues vertikal - cukup ‘berkuasa’ dalam mewujudkan rasa ruang (sense of space) disekelilingya, yang mana bangunan rumah kedai, rumah bandar, banglo kediaman, gudang dikelompok bersama di lingkungan masjid. Di dalam kawasan (compound) masjid terdapatnya halaman depan yang menjadi tempat menjalankan aktviti keagamaan dan pertemuan masyarakat malah terdapat juga beberapa buah banglo kediaman milik pemimpin masyarakat atau agama dalam ‘kompaun’ masjid. 

Rajah 1.3 dan Foto 1.3: Illustrasi dan keadaan sebenar Enklaf Pekan Melayu-Muslim dengan Masjid Melayu Lebuh Aceh sebagai titik fokus kawasan.

Selain itu, cara formasi Enklaf Pekan Melayu-Muslim adalah lebih terbuka bercanggahan dengan aliran formatif Lebuh Acheh yang mana dapat terus memasuki ke bahagian hadapan bangunan Masjid Melayu Jalan Acheh. Ini berbeza dengan cara pembentukan Enklaf Kongsi Cina yang mana pusat kompleks Kongsi dikawal oleh gerbang masuknya.[10] Keterbukaan ini, atau kelonggaran enklaf masjid adalah bertitik tolak daripada idea konsep persaudaraan sejagat (ummah) yang diterapkan dalam fahaman Islam. Malah kawasan ‘kompaun’ Masjid Melayu Lebuh Acheh dan bangunan disekelilingnya juga merupakan tanah waqaf komuniti Muslim Pulau Pinang. Dalam pandangan pengurusan waqaf masyarakat Islam, tiada pembahagian awam berlawanan dengan persendirian itu sendiri dalam hal-hal kewilayahan, dan seterusnya tiada lanjutan sub-wilayah untuk dibezakan dan ditandakan dalam kawasan masjid. Namun begitu, enklaf ini masih mengekalkan sedikit ciri kewilayahan dimana mempunyai pengaruh jama’ah[11] berautonominya sendiri dalam mengawal formasi bentuk bandar.

Kewujudan fizikal menara Masjid Melayu Lebuh Acheh (yang merupakan struktur tertinggi) beberapa tahun selepas pembinaan bangunan utama masjid telah bertindak sebagai mercu tanda bagi keseluruhan kawasan enklaf secara khususnya dan ’kawasan selatan’ amnya. Masjid Melayu Lebuh Acheh yang dilengkapi dengan menara bersegi lapan, kolah wuduk, anjung, perigi, dan kawasan makam, adalah mencerminkan gabungan pengaruh senibina Moorish, Cina dan Neo-classical.

Di suatu bahagian di hujung Jalan Masjid Kapitan Keling (dahulu Pitt Lane) menghadap ke arah Lebuh Acheh kekal terdapat sudut yang tidak dapat dilupakan.[12] Di sini adanya vista yang indah, dengan pandangan Tokong Yap Kongsi di latar depan, ia mengarah kepada bertingkat secara jujukan dan penyempitan (narrowing down) kelebaran jalan, dan dalam luar (ins and outs) fasad sehingga semua garis pandangan bertumpu pada menara Masjid Melayu Lebuh Acheh, latar belakang lautan bumbung atap terra-cotta rumah kedai membuat penamat kepada yang vista indah ini.[13] Selain itu, bukanlah suatu yang sukar untuk menyatakan Lebuh Acheh yang terletak di dalam kawasan enklaf adalah satu-satunya jalan di ‘kawasan selatan’ yang disambungkan ke barat, menghimpit Lebuh Carnarvon. Walaupun secara relatifnya jalan tersebut adalah sempit tetapi tetap penting dalam proses formasi bandar George Town.

Rajah 1.4: Illustrasi deretan bangunan rumah kedai dan rumah bandar pelbagai gaya senibina seperti strait electic di bahagian kiri Lebuh Acheh dan dibelakang deretan ini tersergam Masjid Melayu Lebuh Acheh.

Enklaf Pekan Melayu-Muslim telah menyaksikan pelbagai jenis aktiviti perdagangan termasuk perniagaan rempah ratus, bazar pakaian dan barangan kemas, kedai-kedai makanan malah aktiviti perniagaan berkaitan agama Islam seperti pengurusan haji dan percetakan kitab agama Islam. Enklaf ini pernah dikenali sebagai ‘Jeddah Kedua’ kerana di kawasan ini pernah menyaksikan ratusan bakal-bakal haji dari utara semenanjung Malaysia, utara Sumatera dan selatan Thailand berkumpul sebelum berlepas ke tanah suci Mekah.[14] Selain menjadi pusat perniagaan Melayu-Muslim dan pusat pengurusan haji, kawasan ini turut menjadi pusat pengajian agama Islam yang terulung di Pulau Pinang. Terdapat beberapa buah kediaman di dalam Enklaf pernah didiami oleh golongan ulama dan agamawan bagi mengajar agama Islam kepada masyarakat tempatan. Apabila ditinjau kembali, perpindahan populasi masyarakat Melayu-Muslim pada dekad yang lalu telah merubah penempatan ini daripada sebuah Enklaf Muslim, yang tinggi kepadatan masyarakat Muslim-nya, menjadi ‘domain budaya’ bagi masyarakat Melayu-Muslim Pulau Pinang.

Foto 1.4: Keadaan semasa di dalam kawasan Masjid Melayu Lebuh Acheh selepas kompleks masjid ini dipulihara oleh Jabatan Warisan Negara.

Foto 1.5: Gedung Acheh atau Rumah Tinggi antara struktur tertinggi yang dimiliki oleh pengasas Pekan Melayu-Muslim, Tengku Syed Hussain.

Foto 1.6: Rumah Syed Al-Attas adalah kediaman milik Syed Mohammad Al-Attass iaitu salah seorang pemimping masyarakat di Lebuh Acheh, dan kini kediaman beliau menjadi Muzium Islam Pulau Pinang.

Enklaf Kongsi Cina

Enklaf Kongsi atau Rumah Suku Cina dibentuk dengan pelbagai nuklues disekitar masjid asal (Masjid Melayu Lebuh Acheh). Diantara enklaf-enklaf tersebut terdapat aliran dan sirkulasi di skala tempatan dan dikawal dalam ‘kewilayahan’. Kedudukan kelima-lima suku cina utama di kawasan bandar dalam George Town adalah terletak semuanya di luar tetapi masih berhampiran daripada kawasan grid asal kolonial. Ianya bukanlah secara kebetulan. Dalam formasi bandar ini, Lebuh Acheh adalah paksi bagi pergerakan tersebut. Selain Yeoh yang terletak di Lebuh Chulia, kongsi yang lain terletak di ‘kawasan selatan’ bandar dalam. Di utara sekali, blok besar yang terletak dalam ‘kawasan selatan’ terdapat dua buah enklaf kongsi iaitu Yap dan Cheah. Blok besar kedua yang terletak di tengah kawasan terdapatnya Khoo Kongsi, manakala blok besar ketiga yang terletak di selatan sekali, terdapatnya Tan Kongsi. Setiap blok bandar di ‘kawasan selatan’ kebiasaannya mempunyai ciri-ciri ruangan utama tersendiri responsif terdapat keperluan khusus bagi sosialiti penghuni orang suku atau kelompok etnik.

Rupabandar Enklaf Kongsi

Ciri rupa bandar bagi setiap kawasan adalah hasil daripada proses tersendiri masing-masing, dan pada kebanyakkan kes, proses telah menurun fizikal dan pengendalian autonomi. Elemen gerbang dan dinding di enklaf kongsi, kedua-duanya gambaran sempadan, tetapi dengan sifat dwi fungsi gerbang, ia mengundang untuk menyeberangi sempadan tersebut.[15] Keindahan gerbang masuk enklaf ini seolah-olah sentiasa memindahkan kepada pengunjung suatu perasaan ingin tahu untuk mengharungi pengalaman ‘sana-sini’ (here and there). Dan sedemikian ruang ‘neutral’ adalah di gerbang. ‘Perumah’ imaginasi bagi ‘pelawaan’ tersebut adalah tidak padan dengan ‘subjektiviti’, dan seterusnya ciri kewilayahan.[16] Ketidakpadanan tersebut secara tidak langsung boleh meningkatkan pengalaman bagi ‘menyeberangi sempadan’.[17] Di kawasan gerbang (yang mana ruang terbezakan antara sifat ‘kami dan anda’)[18], subjektiviti pemilikan dan kawalan kawasan telah menyokong keadaan tersurat pelawaan dimana kawasan tersebut telah terdapatnya suatu kewilayahan. Selain menjadi titik masuk, kekuatan gerbang secara amnnya adalah identiti kewilayahan.

Kewujudan fizikal Enklaf Kongsi (termasuklah Khoo, Cheach, Tan dan kongsi lain) dimana kompleks-kompleks bangunan yang mengagumkan tersembunyi dibelakang barisan rumah kedai di jalan-jalan dalam kawasan selatan. Sesuatu yang istimewa mengenai enklaf ini ialah kewujudan lokasi yang tidak dijangka bermula daripada gerbang masuk kepada pusat kewilayahan kongsi. Jelas dalam kes ini beberapa prinsip rekabentuk bandar digunakan iaitu recession, intricacy, anticipation, dan juga here and there.

Rajah 1.5: Illustrasi pemandangan dan massing  salah satu enklaf kongsi yang terdapat di kawasan selatan iaitu Kompleks Khoo Kongsi

Di tengah kewilayahan kongsi yang mana boleh diakses melalui gerbang, terdapat medan terbuka yang luas samada diturap atau berumput, dengan saiz yang boleh menampung beratus orang suku semasa perayaan komunal (bersama). Ruang ini diatur dengan baik dan memuncak di tokong ‘kongsi’, dalam kes tertentu kemuncak dilengkapkan dengan teater menghadap ke tokong. Komposisi senibina tokong, pelantaran tokong, dan teater secara jelas upacara, dengan persembahan teater (opera) ditujukan untuk penyembahan dewa. Jenis komposisi paksi ini boleh dilihat di rumah suku di Tanah Besar China dan juga penempatan pulau seperti di Taiwan.[19] Tetapi terdapat perbezaan prototaip tokong kongsi dimana ia bukan sahaja memelihara tablet moyang tetapi utamanya adalah tuhan kewilayahan. Dalam kes kompleks Khoo Kongsi, dua daripada tiga kebuk suci (chamber) adalah ditujukan kepada dewa-dewi.[20]

Foto 1.7: Medan terbuka yang terdapat di hadapan tokong kongsi.

Sumber:  www.khookongsi.com.

Foto 1.8: Senibina bangunan Tokong Khoo Kongsi adalah hasil integrasi gaya senibina tempatan dan senibina selatan Fujian, China.                                                                         

Sumber: www.khookongsi.com.my

Dalam kes kompleks Khoo Kongsi, menuju ke pelantaran tokong ‘kongsi’ terdapat beberapa gerbang masuk yang strategik. Dengan gerbang-gerbang tersebut terdapat tenaga kewilayahan yang tinggi boleh diletakkan. Hari ini terdapat tiga gerbang yang masih selamat daripada kejadian rusuhan jalanan yang berlaku pada masa lampau, tetapi hanya sebuah sahaja boleh diakses daripada Lebuh Pantai (dahulu Beach Street) yang menjadi pintu masuk formal. Wilayah kongsi mengandungi kedua-dua dimensi sejarah dan geografikal kewilayahan.

Foto 1.9, 1.10 dan 1.11: Adalah gerbang-gerbang masuk strategik kompleks Khoo Kongsi daripada pelbagai arah seperti dari Lebuh Pantai, Lebuh Cannon dan Lebuh Armenian.    

Sumber: www.khookongsi.com.my

Pergerakan bandar secara keseluruhan bagi kawasan adalah berorientasi paksi timur-barat menghadap ke laut. Kewujudan aktiviti subsisten dalam kawasan, yang mana mandiri daripada aktiviti-aktiviti ekonomi daerah pusat George Town.  Aktiviti-aktiviti komersial harian di kawasan ini seperti perniagaan, pembaikan kapal atau mengedok, pengangkutan dijalankan di hujung selatan, dan orang dan barangan bersirkulasi melalui Ghat Lebuh Pantai, jeti dan quay.

Kota Bandung, Jawa Barat – Ruang ‘Alun-alun’ di Pusat Bandar Kota Bandung

Ruang bandar alun-alun merupakan ciri unik fabrik bandar yang membentuk karekter bandar-bandar Indonesia terutamanya di Jawa. Alun-alun Kota Bandung yang merupakan sebuah ruang terbuka awam yang terletak di tengah-tengah pusat bandar lama Kota Bandung. Ruang ini sering dianggap sebagai nuklues hijau, lompang (void) atau ruang bernafas bandar disamping memberi bentuk kepada pasang surut peubahan manusia. Ruang alun-alun adalah sebuah lapangan rumput persegi empat yang luas, yang dikelilingi oleh pokok beringin di tengahnya, berhadapan dengan kediaman Bupati (penguasa).[21] Dari segi signifikan sejarah, kewujudan ruang alun-Alun di bandar-bandar lama Jawa berkait rapat dengan proses pembukaan sesebuah bandar itu sendiri. Selain itu, perkembangan ruang bandar tradisional ini berkait rapat dengan evolusi budaya masyarakat bandar tersebut yang meliputi nilai murni, pentadbiran, kepercayaan, ekonomi dan lain-lain.

Foto 1.12: Keadaan persekitaran Alun-alun Kota Bandung pada tahun 1980. Ketika ini alun-alun masih dalam keadaan fizikal asal iaitu sebuah lapangan terbuka dengan pokok beringin. Di bahagian barat (kiri) kelihatan masjid agung.

Foto 1.13: Pemandangan Alun-alun daripada bangunan menara pejabat BRI pada tahun 1999.

Sumber: bandungsae.com

Bentuk Bandar dan Alun-alun

Pembentukan formasi bandar di bandar-bandar lama Jawa didasari daripada konsep susun atur kompleks kraton (istana Jawa). Hubungan antara kepercayaan dengan kompleks kraton[22] pula sangat berkait rapat. Kraton yang merupakan pusat pemerintahan bagi masyarakat lampau dianggap sebagai miniatur daripada makrokosmos (alam semesta).[23] Bagi kepercayaan masyarakat agraria (masyarakat kerajaan purba Jawa seperti Majapahit, Mataram), manusia yang beragama kebiasaannya membahagikan ruang menjadi kepada dua jenis, iaitu ruang yang sakral (disucikan) atau homogen, dan ruang yang inhomogen atau yang tidak teratur (disebut profan).[24] Kewilayahan kraton selalu dianggap sebagai kawasan yang homogen (Sakral), yang teratur atau perlu diatur.[25] Peterjemahan daripada keinginan inilah yang mewujudkan konsepsi ruangan dalam susun atur sebuah kompleks kraton dan seterusnya diterjemahkan pula kepada susun atur bandar.[26] Dalam sistem Kerajaan Mantaram terdapat empat peringkat kewilayahan iaitu;[27]

1-Daerah teras yang disebut Negara atau Kuthagara,

2-Negara Agung,

3-Mancanegara, dan

4-Pasisir.

Rajah 1.6: Susunan Kraton Surakarta berdasarkan kosmologi.

Alun-alun pada era sebelum kolonial-Belanda berfungsi sebagai perlambangan kewujudan sistem kedaulatan (kekuasaan) raja terhadap rakyat jelatanya, tempat diadakan upacara keagamaan (wujudnya hubungan antara kraton-masjid dan alun-alun) dan kebudayaan, dan tempat pertunjukkan kekuasaan ketenteraan (yang bersifat profan).[28] Konseptual susun atur ruangan kompleks Kraton Surakarta dan Yogyakarta telah dijadikan prototaip dalam merancang susun atur bandar-bandar Jawa yang baru.[29]

Rajah 1.7: Gambaran prototaip alun-alun pada bandar pentadbiran Kabupaten di era kolonial-Belanda. Kelihatan pada rajah dimana kediaman Bupati yang terletak di sebelah selatan alun berhadapan dengan pejabat pembantu residen/kontrolir yang berada di bahagian utara dari alun-alun.

Ciri-ciri utama konsep perancangan bandar-bandar tradisional Jawa terdiri daripada tiga komponen utama. Pertama, Alun-alun sebagai pusat kota (bandar) dengan pokok beringin di tengahnya. Kedua, kraton atau pendopo[30] kabupaten[31] (regensi) di bahagian selatan Alun-alun. Ketiga, masjid agung di bahagian barat Alun-alun.[32] Kawasan perkampungan masyarakat pula terletak di kawasan sekitar komponen-komponen utama ini. Dilihat alun-alun, kraton dan masjid mempunyai konsep keselarasan yang jelas, yang mana komplek tersebut memang merupakan wujud daripada konsep keselarasan antara mikrokosmos dan makrokosmos, yang diterapkan dalam kehidupan seharian masyarakat Jawa.[33]

Ruang Alun-alun Kota Bandung telah wujud sejak awal pembentukkan Kota Bandung itu sendiri. Kota Bandung yang dibuka oleh R.A Wiranatakusumah[34] pada awal pembentukkannya telah disusun atur menjadi sebuah perkampungan dengan susunan bandar tradisional Jawa. Penempatan tersebut memiliki ciri-ciri komponen dalam konsep perancangan bandar tradisional Jawa iaitu alun-alun di tengah pusat petempatan, pendopo bupati di bahagian selatan alun-alun (berfungsi sebagai pusat pentadbiran kabupaten), masjid agung di bahagaian barat.[35] Di bahagian timur Alun-alun Kota Bandung pula terdapat komponen lain iaitu struktur paseban (yang dipanggil Bale’ Bandung-seperti dewan bandaran) yang berfungsi sebagai tempat pertemuan ketua-ketua daerah bawahan bupati.[36] Walau bagaimanapun, terdapat unsur ‘bandar kraton’ yang tiada di dalam formasi bandar Kota bandung iaitu Alun-alun Kota Bandung tidak dilengkapi sitinggil[37] seperti alun-alun bandar kraton. Selain itu, terdapat rangkaian jalan disekitar Alun-alun Kota Bandung iaitu sebatang jalan kecil (lebuh) dibina di sebelah kiri (kini Jalan Dewi Sartika), kanan (kini Jalan Balong Gede) dan belakang pendopo.[38] Di antara pendopo dan alun-alun terdapat sebuah jalan (kini Jalan Dalem Kaum) yang memisahkan kedua-duanya, dan di utara Alun-alun terbentang Jalan Raya Pos (kini Jalan Asia-Afrika).[39] Di sebelah barat daya Alun-alun Kota Bandung terdapat kepatihan (kediaman Patih-pembantu Bupati) dan di belakang kepatihan (kawasan Ciguriang) ini kemudiannya dibina sebuah pasar tradisional.[40]

Rajah 1.8: Gambaran pelan perancangan pembangunan Kota Bandung pada tahun 1810.

Transformasi bentuk Alun-alun Kota Bandung telah memperlihatkan kesinambungan konsep pemikiran penataan susun atur bandarnya.[41] Bagaimanapun kolonial-Belanda berjaya menyisipkan beberapa unsur baru dalam pola bandar tradisional ini, iaitu di kawasan sebelah utara dari alun-alun didirikan banyak bangunan pentadbiran milik Belanda atau syarikat Eropah, sebagai contoh di sisi barat laut Alun-alun Kota Bandung didirikan pejabat pos dan tidak berapa jauh ke utara sekitar (Jalan Watsukencana sekarang) terdapat loji.[42] Jelas dalam proses awal formasi bandar Kota Bandung, alun-alun bukan sahaja menjadi ruang bandar yang kebetulan tetapi jantung kepada sesebuah bandar.

Alun-alun Kota Bandung adalah pentas di mana drama kehidupan masyarakat Bandung terungkap dengan hubungan simbiosis antara kompleksiti struktur bandarnya. Hari ini, butir pembangunan coarser grain dapat dilihat melalui alun-alun dan kawasan sekitarnya dengan kehadiran besar struktur padu (solid) berbanding lompang (void)-kawasan lapang. Pertumbuhan penduduk dan pembangunan telah merubah intensiti kawasan daripada densiti rendah kepada sederhana. Di sisi utara Alun-alun Kota Bandung memaparkan visual pelbagai gaya senibina menarik seperti Art Deco, Electic, dan Indisch pada bekas bangunan-bangunan di era kolonial-Belanda. Pendirian menara pejabat Bank BRI di hadapan alun-alun sedikit sebanyak telah menghalang vista menarik ke arah Gunung Tangkuban Parahu. Di bahagian selatan pula terdapat pendopo, yang sekarang menjadi sebahagian kediaman rasmi Wali Kota (Datuk Bandar) Bandung dengan gaya senibina tradisional Kudus. Di dalam kawasan kediaman ini terdapat sebuah laman hijau bersegi empat dengan sebatang pokok beringin di tengah-tengahnya, seolah-olah memperlambangkan mini alun-alun asal. Di bahagian timur pula yang dahulunya lokasi paseban telah dibangunkan dengan bangunan gedung perniagaan tetapi operasi perniaagan di gedung tersebut tidak kekal lama.  

Foto 1.15, 1.16 dan 1.17: Bangunan-bangunan warisan yang masih kekal terpelihara di bahagian utara Alun-alun dengan gaya senibina-nya yang unik. Dari kiri; Pejabat Pos Besar Kota Bandung, Gedung Bank Mandiri dan Gedung Asuransi Jiwasraya.

Foto 1.18 dan 1.19 Kawasan di selatan alun-alun terletaknya pendopo dengan gaya senibina Jawa Kudus sebagai pusat pentadbiran Bupati tahun 1929 (sebelum). Kini pendopo Bupati telah beralih fungsi sebagai kediaman rasmi Wali Kota Bandung (selepas).

Sumber: masoye.multiply.com

Pada tahun 2004,[43] ruang alun-alun yang bersejarah ini telah berubah secara radikal sifat fizikalnya yang mana projek pembesaran masjid agung (kini dikenali Masjid Raya Bandung) telah mengambil sedikit ruangan bahagian kawasan alun-alun di sisi barat dan juga keseluruhan besar jalan yang pernah memisahkan kedua-dua komponen utama pusat bandar lama itu. Masjid agung yang secara asalnya terletak di sebelah barat Alun-alun Kota Bandung. Pembesaran kawasan agung ini bagi pengunjung kelihatan seolah-olah telah merubah pola struktur alun-alun menjadi sebahagian daripada laman hadapan masjid agung. Bersangkutan dengan pembesaran masjid agung, Alun-alun Kota Bandung turut dinaiktaraf dengan tanah alun-alun digali dan dibina parkir bawah tanah di dalamnya dan di atas parkir itu dibina platform konkrit bagi menggantikan lapangan asal. Lapangan baru ini diperkemaskan dengan skap lantai (floorscape), lanskap dan termasuk pancuran air bagi mewujudkan semula rasa beristirehat (sense of repose) sebuah lapangan atau plaza terbuka.

Foto 1.20 dan 1.21 Pemandangan lapangan terbuka baru mengantikan ruang alun-alun lama di pusat bandar Kota Bandung. Lapangan baru yang telah dinaik taraf ini mempunyai kemudahan parkir bawah tanah dan dataran di bahagian atasnya.

Sumber: liceknoil.wordpress.com

Dari segi visual, Masjid Raya kelihatan monumental berbanding bangunan sekitar tetapi pembesaran yang lebih berbentuk piece-meal ini telah membuatkan Masjid Raya tidak kohoren dengan latar hadapan. Dengan kata lainnya, projek  pengindahan telah secara tidak langsung telah merubah pendekatan psikologi masyarakat terhadap ruang terbuka baru ini. Siri evolusi Alun-alun Kota Bandung ini telah membawa pelbagai pengertian senibina dan perancangan bandar dengan mana alun-alun adalah struktur ruangan bandar yang penting dalam identiti tradisional Kota Bandung.

Foto 1.22 dan 1.23 Ruang lapangan Alun-alun Kota Bandung yang baru dengan Masjid Raya Bandung terletak di bahagian barat. Masjid Raya Bandung kelihatan monumental dengan massing yang besar dan vertikal yang tinggi berbanding bangunan sekitarnya.

Sumber:  djawatempodoeloe.multiply.com dan actadiurnablog.blogspot.com

Rujukan

1.  A. Ghafar Ahmad. 1998. Pemuliharaan  Masjid  Melayu  Lebuh   Acheh, Georgetown, Pulau  Pinang. Penang Past & Present. Disember 1998.
2. A.Sobona Hardjasaptra. 2002. Perubahan Sosial Di Bandung 1810-1906. Disertasi Dr. Falsafah, Fakultas Sastra. Universitas Indonesia.
3. Behrend, T.E .1982. Kraton and Cosmos In Traditional Java. Tesis M.A. University of Wisconsin-Madison.
4. Chen Kuo-wei.  2002. Meaning in Architectural and Urban Space of the Penang Kongsi Enclave. Kertas Kerja Seminar Antarabangsa-Pengkisahan Pulau Pinang. Anjuran Badan Warisan Pulau Pinang dan The Star Publication. 18-21 April 2002.
5. Handinoto. 1992. Alun-Alun sebagai Identitas Kota Jawa, Dulu Dan Sekarang. September 1992.
6. Madanipour 1996. Design of Urban Space: An inquiry into a socio-spatial process. New York: Wiley.
7. Noriah Mohamed et. al. 2006. Sejarah Awal Pulau Pinang. Laporan Hasil Penyelidikan, Pusat Pengajian Ilmu Kemanusiaan. Universiti Sains Malaysia.
8. Paulus, J. 1917. Encyclopedie van Nederland Indie, Twee Druk, Martinus Nijhoff, S’Gravenhage, NV v/h E.J. Brill: Leiden.
9.  Yulian Firdaus 2008. Alun-alun Bandung. http://myboxfile.blogspot.com [20 December 2010].

Sumber Foto 

1. www.tripadvisor.com
2. www.panaramio.com
3. google earth
4. www.igeorgetownpenang.com
5. www.penang-traveltip.com
6. www.hbp.usm.my
7. www.khookongsi.com.my
8. www.badanwarisan.org.my
9. www.bandungsae.com
10. masoye.multiply.com
11. liceknoil.wordpress.com
12. djawatempodoeloe.multiply.com
13. actadiurnablog.blogspot.com

---

[1] Madanipour 1996. Design of Urban Space: An inquiry into a socio-spatial process, New York: Wiley, hlm.34

[2] Kongsi ialah kumpulan yang terdiri daripada beberapa individu daripada kelompok dailek atau kesukuan yang sama, dan mempunyai semangat keakraban dan persaundaraan diantara mereka.

[3] Melayu-Muslim dalam konteks ini merujuk kepada orang Melayu peribumi dan termasuk juga dari Acheh, Boyan yang beragama Islam, orang Tamil-Islam, Arab dan lain-lain golongan peranakan yang beragama Islam.

[4] Chen Kuo-wei 2002. Meaning in Architectural and Urban Space of the Penang Kongsi Enclave. 21 April 2002, hlm.7

[5] Ibid., hlm.7

[6] Ibid., hlm.7

[7] Kawasan selatan adalah kawasan yang terletak di bahagian selatan sekali dalam kawasan zon warisan teras, tapak warisan UNESCO George Town.

[8] Noriah Mohamed et. al 2006. Sejarah Awal Pulau Pinang, hlm.38

[9] Tengku Syed Hussain merupakan seorang pedagang Acheh-Arab dan juga mengakui dirinya adalah ahli kerabat diraja daripada Acheh.

[10] Chen Kuo-wei 2002. Meaning in Architectural and Urban Space of the Penang Kongsi Enclave. 21 April 2002, hlm.7

[11] Jama’ah dalam konteks ini persatuan sulit berbentuk gerakan bawah tanah dianggotai oleh kebanyakkannya masyarakat Muslim di George Town suatu ketika dahulu. 

[12] Chen Kuo-wei 2002. Meaning in Architectural and Urban Space of the Penang Kongsi Enclave. 21 April 2002, hlm.5

[13] Ibid., hlm.5

[14] A. Ghafar Ahmad 1998. Pemuliharaan  Masjid  Melayu  Lebuh   Acheh, Georgetown, Pulau  Pinang; dalam ‘Penang Past & Present’. Disember 1998. hlm.27

[15] Chen Kuo-wei 2002. Meaning in Architectural and Urban Space of the Penang Kongsi Enclave. 21 April 2002, hlm.8

[16] Ibid., hlm.8

[17] Ibid., hlm.8

[18] Ibid., hlm.8

[19] Ibid., hlm.8

[20] Ibid., hlm.8

[21] Paulus, J. 1917, Encyclopedie van Nederland Indie, Twee Druk, Martinus Nijhoff, S’Gravenhage, NV v/h E.J. Brill  :Leiden.

[22] Kraton adalah daerah di mana seorang raja (penguasa) memerintah ataupun istana tempat tinggalnya.

[23] Handinoto 1992, Alun-Alun sebagai Identitas Kota Jawa, Dulu Dan Sekarang. September 1992, hlm.3

[24] Ibid., hlm.3

[25] Ibid., hlm.3

[26] Ibid., hlm.3

[27] Ibid., hlm.11

[28] Ibid., hlm.8

[29] Ibid., hlm.13

[30] Pendopo adalah struktur seperti anjungan yang luas  yang berfungsi seperti dewan tempat penguasa tempatan daerah di Jawa menjalankan urusan pentadbirannya.

[31] Kabupaten adalah tahap hierarki pentadbiran sub-daerah di Indonesia

[32] A.Sobona Hardjasaptra 2002. Perubahan Sosial Di Bandung 1810-1906: Disertasi doktor falsafah Universitas Indonesia,  hlm.66-67

[33] Ibid., hlm.13

[34] Ibid., hlm.24

[35] Ibid., hlm.56

[36] Ibid., hlm.57

[37] Sitinggil sebuah struktur dengan lantai lebih tinggi daripada tanah yang dibina di atas alun-alun.

[38] Ibid., hlm.57

[39] Ibid., hlm.57

[40] Ibid., hlm.57

[41] Handinoto 1992, Alun-Alun sebagai Identitas Kota Jawa, Dulu Dan Sekarang. September 1992, hlm.13

[42] Loji ialah pejabat pembantu residen/kontrolir sebelum kawasan ini dibangunkan semula sebagai Balai Kota.

[43] Yulian Firdaus 2008. Alun-alun Bandung. myboxfile.blogspot.com. 11 Julai 2008